تبلیغات
پـــــــــــــــــــــــرواز - آشنایی با رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام

  

نگاهی به زندگی و فعالیت‌های آیت‌الله هاشمی رفسنجانی

* كودكی و بالندگی 
 
آیت‌الله هاشمی رفسنجانی در سال 1313 در روستای بهرمان از توابع شهرستان رفسنجان در یك خانواده ریشه‌دار مذهبی و كشاورز دیده به جهان گشود. 
پدرشان مرحوم حاج میرزا علی هاشمی عمیقاً مورد احترام و اعتماد اهالی روستا بود و به نوعی مرجعیت امور اجتماعی و مذهبی آنان را به عهده داشت. سطح زندگی آنها با توجه به وضع روستا در سطح خوبی بود.
* مكتب خانه
در سن 5 سالگی وارد مكتب خانه شد و علاوه برخواندن كتابهای رسمی مدرسه، در مكتبخانه بخشهایی از قرآن، گلستان، نصاب‌الصبیان را نیز آموخت و سپس مختارنامه، معراج‌نامه، بوستان و ...
*تجربه اولین سفر
14 ساله بود كه به پیشنهاد پسرعمویش، محمد، تصمیم گرفتند كه همراه كاروان جهت تحصیل علوم دینی به قم هجرت نمایند.
*پایه‌گذاری مكتب تشیّع
پس از چند سال اقامت در منزل حضرات آیات اخوان مرعشی و اطاق‌های اجاره‌ای در منازل مردم قم، حوالی سالهای 35 به بعد در مدرسه حاج سیدصادق و سپس مدرسه حجتیه حجره‌ای با 7 تن دیگر گرفت. در همین دوره با همكاری دوستان، بویژه شهید باهنر، نشریه «مكتب تشیّع» را بنا نهاد. اولین شماره این نشریه در اردیبهشت 1338 منتشر شد، ایشان درباره این نشریه می‌گوید: «در پوشش مكتب تشیّع موفق به ایجاد یك شبكه فرهنگی – سیاسی فراگیر در كشور شدیم. پس از باز شدن فضای سیاسی بعد از شهریور 1320، گروههای ملی‌گرا و توده‌ای، میدان‌دار مسائل سیاسی و اجتماعی در مطبوعات بودند و فضا برای مذهبی‌ها بسیار تنگ بود. در این نشریه مسائل اجتماعی و سیاسی به شكل نو و بدیع توسط بهترین متفكران اسلامی[1] عرضه می‌شد.»
*امام خمینی (ره) و هاشمی رفسنجانی
آشنایی با امام خمینی(ره) در محل مسكونی وی در مقابل بیت امام شروع شد. ایشان فرصت می‌كرد كه در مسیر رفت و آمد امام ظاهر شده و چشم به چهره جذاب و پرهیبت ایشان بدوزد و سؤالی را بهانه تقرّب قرار دهد. بعدها زمینه آشنایی با مرحوم آقا مصطفی خمینی فراهم آمد. در همان ابتدا رابطه استاد و شاگردی با امام را فراهم ساخت و این رابطه را تا روزی كه بتوانند رسماً شاگرد امام شوند، حفظ كرده و هر روز گسترش دادند.
*آیت‌الله خامنه‌ای و هاشمی رفسنجانی
این دو بزرگ برای اولین بار در درس خارج فقه مرحوم آیت‌الله داماد با هم برخورد كردند. سپس این دوستی در یك سفر مشترك برای زیارت عتبات عالیات در عراق مستحكم‌تر شد. بعد از این سفر آیت‌الله خامنه‌ای كه در مشهد تحصیل می‌كردند، به قم منتقل شدند و این باعث شد كه مراودتها ادامه یابد. دوستی این دو طلبه به خاطر همفكری كامل و همكاری مبارزاتی عمیق‌تر شد و اوج آن در حضور مشترك در جمعیت سرّی موسوم به «اصلاح حوزه» بود كه پس از كشف، باعث تعقیب، متواری شدن و زندگی مشترك آنها در خفا شد.
*شروع علنی كار مبارزاتی
سال 1337 مصادف با اوایل تشكیل سازمان اطلاعات و امنیت كشور (ساواك) و همچنین سرنگونی رژیم سلطنتی در كشور همسایه عراق بود. ایشان كه محرم سال مذكور را در همدان برای تبلیغ به سر می‌بردند، در روز عاشورا ضمن اشاره به سرنوشت نظام سلطنتی عراق، انتقاد تندی را متوجه نظام سلطنتی پهلوی كردند كه بلافاصله پس از ترك منبر توسط شهربانی همدان دستگیر شدند و به مركزی نظامی كه وظیفه ساواك تازه تأسیس را بعهده داشت، تحویل داده شدند. رئیس شهربانی كل كشور طی گزارش كتبی ضمن شرح وقایع به نخست‌وزیر وقت (منوچهر اقبال) اعلام داشته است كه با توجه به درخواست آزادی وی از سوی عده‌ای از علما و معتمدین شهر و بدلیل اینكه وی تا اندازه‌ای خردسال بود، آزاد شده است.
*نقش هاشمی در مخالفت با لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی
حضرت امام(ره) جلسه‌ای در منزل آیت‌الله حائری و در حضور علماء طراز اول قم تشكیل داده و اعلام خطر كردند. بنا شد علما با صدور اعلامیه‌هایی نسبت به این تصویب‌نامه اعتراض كنند. اعلامیه‌های امام(ره) كه از همه تندتر بود، توسط رابطین مكتب تشیع در شهرستانها هم تكثیر و پخش می‌شد. امام(ره) جمعی از فضلا قم را برای تبلیغ به اقصی نقاط كشور فرستادند كه مأموریت هاشمی عزیمت به استانهای یزد و كرمان بود و متعاقباً كابینه علم عقب نشست و لغو تصویب‌نامه را رسماً اعلام كرد. [2]
*هاشمی رفسنجانی، سرباز باغ‌شاه
ایشان در 21 فروردین سال 42 پس از حادثه فیضیه دستگیر و جزء اولین طلاب به سربازی اعزام شد. وی در پادگان به عنوان اولین اقدام طی یك بحث رودرو با فرمانده پادگان، اعزام طلاب به سربازی را صریحاً محكوم كرد و با اینكه هنوز بیشتر از سه روز از شروع سربازی اجباری نمی‌گذشت، فرمانده لشكر او را به اسم می‌شناخت. در آن دوران در پادگانها رسم بر این بود كه سربازان را به صورت دسته‌جمعی و گهگاه عریان به حمام می‌بردند.این سنت غلط و همچنین اجبار تراشیدن محاسن با تیغ و فحاشی به سربازان با اعتراض هاشمی رسماً توسط تیمسار پیروزنیا لغو شد. ایشان از بیم اینكه امام برای رهایی طلاب امتیازی به رژیم بدهند، طی نامه‌ای با عنوان معظم له خاطر نشان كرد كه پادگان برای طلاب دنیای جدیدی است و هیچ مشكلی وجود ندارد و اگر طلاب به طور گسترده در سربازخانه‌ها شركت كنند، ارتش عوض خواهد شد. در عصر عاشورای سال 42 فرمانده نیروی زمینی ارتش وارد پادگان شد و به محض ورود، دستجات وعظ و عزاداری را كه توسط طلاب سرباز هدایت می‌شدند، مشاهده كرد و معترضانه گفت: «طلبه‌ها پادگانها را به مسجد تبدیل كرده‌اند.» سپس دستور داد مجالس وعظ و روضه‌خوانی تعطیل شود. هاشمی رفسنجانی پس از فاجعه خونین 15 خرداد و احساس خطر، در 21 خرداد 1342 با اخذ مرخصی از پادگان خارج شد و دیگر مراجعت نكرد.
*زندگی مخفی و مبارزه
آیت‌الله هاشمی رفسنجانی از بیم دستگیری به عنوان سرباز فراری مجبور به زندگی مخفی شدو به زادگاه خود در بهرمان نوق رفت. در همین ایام بود كه ترجمه كتاب سرگذشت فلسطین را در مدت چهار ماه اقامت در آن روستا انجام داد.
در نیمه دوم سال 43 بدنبال تصویب لایحه مصونیت مستشاران نظامی و دیگر افراد تبعه آمریكا موسوم به كاپیتولاسیون، آتش مبارزه گرم‌تر شد. هاشمی توانست با تهیه صورت مذاكرات لایحه مزبور، امام را در جریان ریز مسائل قرار بدهد. امام(ره) نیز به شدت شاه، آمریكا و اسرائیل را مورد حمله قرار دادند كه در نیمه شب 13 آبان 1343 نیروهای امنیتی منزل امام را در قم محاصره و پس از دستگیری، معظم له را به تركیه تبعید كردند. پس از تبعید حضرت امام (ره)، هاشمی و یارانش ابتدا نشریه بعثت و بعدها نشریه انتقام را با مشی صریح مخالفت با رژیم پهلوی منتشر كردند و در 29 بهمن سال 1343 به همراه جمعی از علماء و فضلاء در اعتراض به جو اختناق و تبعید حضرت امام خمینی(ره) نامه سرگشاده‌ای با عنوان نخست‌وزیر وقت (هویدا) تهیه و امضاء نمودند و در پایان درخواست كردند در اسرع وقت رهبر شیعیان جهان را به قم عودت دهند. جالب توجه اینكه در این نامه سرگشاده برای اولین بار از امام(ره) به عنوان رهبر شیعیان جهان یاد می‌شود كه دارای بار سیاسی عمیقی است. سپس در نامه سرگشاده دیگری با عنوان هویدا و با امضاء فضلا و محصلین كرمانی، نسبت به عدم رعایت شئونات روحانیت از سوی دولت و تصویب مصوبه‌های مغایر با نظر مراجع تقلید شیعه و اعمال سانسور و تبعید حضرت امام (ره) اعتراض نمود.
*سرگذشت فلسطین
سال 1343 در تقویم مبارزات هاشمی نقطه عطفی است. ایشان در این سال كتاب سرگذشت فلسطین یا كارنامه سیاه استعمار، تألیف اكرم زعیتر را ترجمه و با افزودن مقدمه‌ای كه در واقع منشور اعتراضیه‌ای بر سلطه داخلی و استعمار خارجی و نمایاندن وضع مسلمانان و به ویژه مظلومان فلسطین بود، منتشر ساخت. سرمایه‌ چاپ و انتشار كتاب را از طریق قبوض پیش فروش به همراه یك متن حماسی و افشاگر تأمین كرد. كتاب سرگذشت فلسطین اثر عمیقی در بین روشنفكران و مبارزان آن روزگار بجا گذاشت. برای نمونه مرحوم دكتر مصدق به یكی از دوستان خود نوشت: «از كتاب سرگذشت فلسطین بسیار استفاده نمودم و حیفم آمد كه این كتاب در گوشه‌ای بماند و مورد استفاده قرار نگیرد.» وی همچنین مبلغی را هم برای خرید و پخش این كتاب اختصاص داد.
*اولین زندان
ساواك در تاریخ 12/12/43 به اتهام اقدام علیه امنیت كشور نسبت به دستگیری ایشان نمود و او را روانه زندان كرد. وی به مدت 4 ماه تحت بازجویی و شكنجه بود كه در 14 تیرماه 1344 با فشار علما و مراجع بزرگ از زندان آزاد شد .
*احضار به ساواك اصفهان
در ششم دی ماه 1344 وارد نجف‌آ‌باد شد. علیرغم ممنوع‌المنبر بودن، به منبر رفت و در پایان یك سخنرانی حماسی برای سلامتی امام خمینی(ره) دعا كرد و بلافاصله پس از پایین آمدن از منبر توسط شهربانی دستگیر و به ساواك هدایت شد.
*امیركبیر یا قهرمان مبارزه با استعمار
امیركبیر یا قهرمان مبارزه با استعمار نام اثری است كه در اسفند سال 46 منتشر گردید. ایشان در خلال این كتاب كوشیده بود اندیشه‌های اصلاحی امیركبیر در ایران و نیاز كشور به تحول و از میان بردن مفاسد را مطرح نماید. در دوران ریاست جمهوری و با مهیا شدن زمینه اصلاح، یعنی آن چیزی كه امیركبیر آن را نداشت، اقدامات اصلاحی در ساختارهای اساسی كشور و برنامه سازندگی و توسعه را اجرا كند. صحبت كردن از اندیشه‌های اصلاحی در سال 46 نشان می‌دهد كه ایشان به استقرار نظام اسلامی و رهایی از قید استعمار امید داشت.
*نهضت در دانشگاه
مهمترین حضور هاشمی در مجامع دانشجویی در آذر 1349 در دانشكده فنی دانشگاه تهران است. ایشان در این جلسه شدیداً استعمار را مورد حمله قرار دادند و از دانشجویان خواستند با درس خواندن، ایران را از وجود كارشناسان خارجی بی‌نیاز كنند. حضور ایشان در مجامع دانشجویی با استقبال بی‌نظیر و كم سابقه مواجه شد. یكی از منابع ساواك استقبال از او در دانشكده فنی را این چنین گزارش داده بود: «تعداد دانشجویانی كه در آمفی تئائر جمع شده بودند، حدود 700 الی 800 نفر بودند كه پس از پایان سخنرانی مشارالیه شدیداً برای او ابراز احساسات كرده و كف می‌زدند به طوری كه تاكنون چنین استقبالی از هیچ یك از سخنرانان بعمل نیامده است.»
ساواك در تاریخ 14/7/50 و به بهانه نامه ارسالی به حضرت امام خمینی(ره) مبادرت به دستگیری وی كرد كه بازهم با فشار علما در تاریخ 5/2/51 آزاد شد كه باز هم باگروههای مبارز شناخته شده و ناشناس كار می‌كرد و دیری نپایید كه پیشنهاد تبعید و سپس حكم دستگیری وی صادر شد. سه ماه از غیبت او می‌گذشت، بدون اینكه ساواك بتواند كوچكترین اثری از وی بدست بیاورد. بالاخره ساواك ایشان را در تاریخ 6/6/1351 توسط شهربانی كرمان در رفسنجان دستگیر كرد و به ساواك محل تحویل داده شد و پس از یك روز به همراه مأمورین مسلح به تهران انتقال داد و در تاریخ 14/6/51 تحویل زندان قزل قلعه شد. چون نتوانستند دلیل مستندی ارائه نمایند، ناچار با قرار التزام عدم خروج از حوزه قضایی تهران به قید وجه التزام مبلغ 50 هزارریال در تاریخ 19/6/51 آزاد شد.
*فداكاری همسر
سیده عفت مرعشی همسر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی در لحظه لحظه‌های نهضت همدوش همسر خود بود و بدون هیچ واهمه‌ای همه مخاطرات را به جان خریده است و در تمام مدت زندان و در دیدارها بخوبی از عهده اداره منزل و فرزندانشان برآمد. ایشان در قم توسط ساواك دستگیر شد، ولی پس از اطلاع از انتساب وی به خانواده مرعشی و برخورد پرخاشگرانه مشارالیها مجبور به آزادی او شدند. اوج فداكاری سیده عفت مرعشی در انتقال دست نوشته‌های همسرش از زندان به خارج بود كه برخورداری جامعه فكری از تفسیر راهنما و فرهنگ قرآن نتیجه همین تلاش است. آیت‌الله هاشمی رفسنجانی خود عمل انتقال دست‌نوشته‌ها به خارج از زندان را تحت عنوان «چادر و عبا» در مقدمه جلد اول تفسیر راهنما شرح داده است.
*سكوت سیاسی
سال 52 و 53 را باید تعطیلی جلسات سخنرانی او قلمداد كرد. در این سالها توانست بدون اطلاع ساواك دوبار از كشور خارج شده و با مبارزان خارج از كشور ملاقات كند كه ساواك بدلیل بی‌اطلاعی از محتوای آنها نتوانست پرونده‌ای در این خصوص تشكیل دهد. سكوت تاكتیكی هاشمی در این دو سال شدیداً ساواك را به واهمه انداخت. چون سكوت ایشان با توجه به سوابق مبارزاتی شجاعانه وی بسیار معما می‌نمود. بیم ساواك از فعالیتهای احتمالی سرّی ایشان و همچنین مسافرت به خارج از كشور باعث شد كه معظم له در تاریخ 1/9/54 دستگیر شودو تا پاییز 57 در زندان بماند.
*تألیفات
انتشار فصلنامه مكتب تشیع, ترجمه سرگذشت فلسطین یا كارنامه سیاه استعمار, انتشار مجلات بعثت و انتقام, امیركبیر یا قهرمان مبارزه با استعمار, انتشار مقالات مختلف در مكتب تشیّع, جهان در عصر بعثت (با همكاری شهید باهنر), بحث‌های عدالت اجتماعی (خطبه‌های نمازجمعه تهران), نطقهای قبل از دستور در مجلس شورای اسلامی, مجموعه خطابه‌ها، مصاحبه‌ها و سخنرانیها, یادداشتهای علمی از درسهای اساتید دوران تحصیل, تفسیر راهنما (در 20 جلد), فرهنگ قرآن , روایت هجران, خاطرات دوران مبارزه , انقلاب و پیروزی, عبور از بحران , پس از بحران , آرامش وچالش [3]
همچنین تألیفات زیادی از دیگران در مورد شخصیت، عملكرد و اندیشه‌ هاشمی رفسنجانی متتشر شد كه می‌توان به شرح ذیل نام برد:

انصراف, نقد ناتمام, امام علی (ع) در بیان هاشمی رفسنجانی, یاد یاران , مكالمات رؤسای جمهور ایران و عراق, حقیقت‌ها و مصلحت‌ها , بی‌پرده با هاشمی , سیمای سازندگی , شكوه سازندگی , سماحه الشیخ الهاشمی الرفسنجانی فی عصر المجابهته, انتفاضه و فلسطین
*در ایام پیروزی
بعد از آزادی از زندان در اواسط سال 57، به همراه یارانش هسته اوّلیه جامعه روحانیت مبارز را تشكیل داد. در همین روزها به پیشنهاد جامعه روحانیت مبارز شورای انقلاب تشكیل شد. كه یكی از كمیته‌های اصلی آن كمیته سوخت و اعتصاب بود. به طور خلاصه كارهای مهم انجام شده هاشمی از آزادی از زندان تا پیروزی انقلاب عبارتند از:
تشكیل رسمی جامعه روحانیت مبارز، تشكیل شورای انقلاب، اداره اعتصابات و راهپیمایی‌ها و حل مشكل سوخت در قالب هیأت اعزامی امام به مناطق نفتی و تشكیل ستاد استقبال و تأمین امنیت امام(ره)
*تشكیل حزب جمهوری اسلامی
بعد از پیروزی انقلاب آیت‌الله هاشمی در دیدار با امام (ره) عنوان كرد كه همه به این نتیجه رسیده‌ایم كه نقص اساسی ما نداشتن حزب است. امام كه تا آن زمان موافق تأسیس حزب نبودند، با ملاحظه نقش احزاب در آن زمان موافقت كردند. بدین‌سان مجوز تشكیل حزب جمهوری اسلامی صادر شد.
*اولین ترور
هنوز 4 ماه از پیروزی انقلاب نگذشته بود كه وی در تاریخ 4/3/58 به عنوان یكی از افراد كلیدی امور انقلاب مورد سوء قصد و ترور قرار گرفت. مهمترین عامل نافرجام ماندن این ترور حساب شده مداخله به موقع و سریع سیده عفت مرعشی، همسر ایشان بود. امام (ره) به شكرانه سلامت او پیام تاریخی را صادر كرد كه نشانگر عمق علاقه امام(ره) به هاشمی است. معظم له در پیام خود فرمودند: «جناب حجت‌الاسلام مجاهد متعهد هاشمی عزیز! مرحوم مدرس كه به امر رضاخان ترور شد، از بیمارستان پیام داد به رضاخان بگویید من زنده هستم. مدرس حالا هم زنده است. مردان تاریخ تا آخر زنده هستند. بدخواهان بدانند هاشمی زنده است چون نهضت زنده است.»
انتخاب حضرت آیت‌الله هاشمی رفسنجانی از سوی امام (ره) جهت قرائت حكم نخست‌وزیری مرحوم بازرگان در كنار پیام امام به مناسبت سلامتی وی جایگاه ویژه ایشان نزد امام را مشخص ساخت.
*وزارت كشور و مجلس
نظم سیستم اجرایی كشور بدلیل پیروزی انقلاب و استعفای دولت موقت كاملاً از بین رفته بود. در چنین شرایطی حسب فرمان امام (ره) وزارت كشور می‌بایست دو انتخابات حساس (اولین دوره ریاست جمهوری و مجلس اول) را برگزار نماید. ایشان دراولین روز سرپرستی وزارت كشور، سرعت در فعالیتهای فعلی وزارت كشور و فعال‌تر شدن شهربانی و ژاندارمری را در دستور كار قرار دادند:
همزمان با تهیه مقدمات انتخابات ریاست جمهوری، یك طرح ضربتی برای مقابله با ترور و اغتشاش را با همكاری سپاه پاسداران و كمیته‌های انقلاب اسلامی اجرا كرد. ایشان با بی‌طرفی كامل انتخابات ریاست جمهوری را كه منجر به انتخاب بنی‌صدر شد، برگزار كرد و پس از آن به دلیل كاندیداتوری اولین دوره مجلس شورای اسلامی از سرپرستی وزارت كشور استعفاد داد. پس از برگزاری انتخابات مجلس اول و انتخاب او به عنوان رئیس مجلس، دورنمایی از تثبیت نظام در سال 59 آشكارگردید.
*سال بحران
كشور در انتهای سال 59 و اوایل سال 60 وضعیت بسیار حساسی داشت. در این شرایط بحرانی هاشمی رفسنجانی با استفاده از اعتبار حقوقی و حقیقی خود ضمن تعدیل طرفین اختلاف، مسائل جاریه مملكتی را به طرق مختلف پیش می‌برد. از جمله برای تقویت دیپلماسی كشور در واپسین روزهای سال 59 و در شرایط نبود وزیر امور خارجه جهت جلوگیری از قطع پیوندهای فرهنگی و سیاسی كشور با سایر كشورها، بویژه كشورهای مسلمان و انقلابی، به 4 كشور الجزایر، لیبی، سوریه و لبنان مسافرت كرد. این سفر دستاوردهای مؤثری در جهت شناساندن اهداف انقلاب به كشورهای مذكور بویژه جلب حمایت سوریه از جمهوری ایران در جنگ عراق علیه ایران داشت.
*غائله بنی‌صدر
بنی‌صدر پس از رسیدن به پست ریاست جمهوری بدون در نظر گرفتن مصلحت‌های نظام نوپای اسلامی، اختلافاتی را بوجود آورد. در 14/12/59 در مراسمی در دانشگاه تهران كه به بهانه بزرگداشت دكتر محمد مصدق برگزار شده بود، تشكیلات شبه نظامی سازمان مجاهدین خلق مركب از میلیشیای دختر و پسر دراختیار بنی‌صدر قرار گرفت. نیروهای حزب‌اللهی با آنان برخورد كردند. نیروهای سپاهی و بسیجی از عدم تسلیح خود در جبهه‌ها نزد امام همواره گله‌مند بودند. دو روز پس از جریان دانشگاه آیت‌الله هاشمی رفسنجانی در مجلس خواستار برخورد مجلس با این قضایا شد. در 14 خرداد 1360 كه موضوع عدم كفایت سیاسی بنی‌صدر مطرح و تصویب شد، در مقابل روند ترور و انفجار در كشور روبه صعود گذاشت كه ترور آیت‌الله خامنه‌ای، انفجار دفتر مركزی حزب جمهوری و انفجار نخست‌وزیری از نمونه‌های مشخص هستند. در این دوران هاشمی با كمك یاران انقلاب مدیریت كشور را برای خروج از بحران بعهده گرفت.
*هاشمی محور تحولات كشور
همه حوادثی كه هاشمی رفسنجانی را مركز تحولات كشور و اداره جنگ قرارداد، در فاصله 62 روز اتفاق افتاد. وی به هنگام سفر به كرمان و بازدید ازمناطق زلزله زده خبر سوء قصد به جان آیت‌الله خامنه‌ای را دریافت نمود و برای اینكه تریبون حساس نمازجمعه تهران پس از بستری شدن آیت‌الله خامنه‌ای دچار ركود نشود، از سوی امام خمینی به عنوان امام جمعه موقت تهران منصوب شد. حزب منفجر شد و كمر ایشان با شهادت دكتر بهشتی و جمعی از یاران انقلاب شكست. مدتی بعد شهیدان رجایی و باهنر در حادثه 8 شهریور شهید شدند. در این ایام پیشنهاد شهید رجایی مبنی برانجام عملیات مشترك ارتش، سپاه و بسیج در شورای عالی دفاع در دست بررسی بود و با تصویب شورای عالی دفاع، آبادان طی عملیات ثامن‌الائمه به همین شیوه آزاد شد. دو هفته پس از آزادی آبادان دكتر چمران نماینده امام در شورای عالی دفاع و فرمانده ستاد جنگهای نامنظم به شهادت رسید و آقای هاشمی علاوه بر مسئولیت‌های دیگر به عنوان نماینده امام در شورای عالی دفاع منصوب شد.
*هاشمی رفسنجانی و فرماندهی جنگ تحمیلی
هرچند از لحظه شروع جنگ، در خط مقدم و پشت جبهه حضوری مؤثر داشت، اما تا زمان حضور بنی‌صدر، نمی‌خواست چندان در امور جنگ دخالت كند. بعد از رفتن بنی‌صدر نقش هاشمی رفسنجانی روز به روز بیشتر می‌شد. او بر مسائل جنگ و كشور از تریبون نمازجمعه اثر می‌گذاشت.
اولین حكم رسمی حضور هاشمی رفسنجانی در جنگ در تاریخ 20 مهرماه 1359 صادر شد كه طی آن به عضویت شورای عالی دفاع و در شورا هم به عنوان سخنگو منصوب شد. یك سال بعد در تاریخ 21 مهرماه 1360 توسط امام به عنوان نماینده رهبری در شورای عالی دفاع وظیفه سنگین‌تری بر دوش گرفت. در تاریخ 30 بهمن 62 به سمت فرماندهی عملیات والفجر منصوب و پس از نوشتن وصیت‌نامه عازم مناطق جنگی شد. خاطرات روزانه او از اوضاع خطوط مقدم جبهه – كه بعدها منتشر شد – نشان می‌دهد كه پس از پایان جلسات مجلس در پایان هفته به انحای مختلف به مناطق جنگی جنوب و غرب كشور می‌رفت.هرچند بعد از رفتن بنی‌صدر اختلافات ارتش و سپاه كم‌رنگ‌تر و باعث پیروزی‌های غرورمندانه‌ای برای ایران شد، ولی اختلاف بر سر شیوه عملیات و اداره جنگ پس از چند عملیات دوباره سربرآورد. در این ایام جهت مقابله همه جانبه با شرایط به وجود آمده، آیت‌الله خامنه‌ای، رئیس جمهور وقت طی نامه‌ای با عنوان امام‌(ره) درخواست نمود كه كلیه امور مربوط به نیروهای مسلح به شخص واحدی محول گردد و در همین نامه قید كردند كه شایسته‌ترین شخص برای این منظور آقای هاشمی رفسنجانی می‌باشند. امام هم ایشان را با تمام اختیارات به عنوان جانشین فرمانده كل قوا منصوب فرمودند. او این بار به شكل رسمی فرماندهی جنگ و جانشینی فرماندهی كل قوا را برعهده گرفت و این مسئولیت تا پایان جنگ ادامه داشت.
*سال 63 (آرامش قبل از طوفان)
در اردیبهشت ماه 63 دومین دوره مجلس شورای اسلامی تشكیل شد و آقای هاشمی رفسنجانی طی سخنان خود به همین مناسبت اظهار امیدواری كردكه مجلس دوم در دوران فعالیت خود شاهد ختم جنگ و تصویب صلح باشد. در پایان تیرماه 63 در جلسه‌ای كه در شهر دزفول تشكیل شده بود، آقای هاشمی رفسنجانی فشارهای دیپلماتیك و اقتصادی بین‌المللی جهت وادار كردن ایران به قبول صلح را برای مقامات ارشد تشریح كرد. وی در مردادماه همین سال تشكیل دادگاه بین‌المللی و محاكمه متجاوز را به عنوان زمینه فعالیت سیاسی برای پایان جنگ مطرح كرد كه مورد توجه محافل بین‌المللی قرار گرفت و در دیدار با رزمندگان و فرماندهان تابعه قرارگاه خاتم‌الانبیا و اعضای معاونت مهندسی وزارت سپاه اعلام كردامروز بهترین شرایط را در جبهه‌ها داریم كه نوید از عملیات دیگری بود.
*فتح فاو (تحول عمده در جنگ)
در روزهای پایانی خرداد 64 آقای هاشمی پس از صدور دستور فراهم شدن مقدمات پیچیده نبرد و الفجر و تصرف فاو، عازم یك سفر 15 روزه خارجی شد و در این سفر از كشورهای سوریه، لیبی، ژاپن و چین بازدید به عمل آورد. بیستم بهمن 1364 در حالی كه در سراسر ایران جشن هفتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی برگزار می‌شد، عملیات والفجر 8 یا فتح فاو با رمز یا فاطمه‌الزهرا(س) آغاز شد.
*بسیج امكانات كشور
پس از تشكیل ستاد پشتیبانی جنگ حضور آیت‌الله هاشمی در مسائل اجرایی كشور بویژه شناخت دقیق امكانات كشور بیشتر شد. با تدبیر آقای هاشمی رفسنجانی برای خنثی كردن توطئه اقتصادی دشمنان دو راه پیش رو قرار گرفت: اول: در مدت محدودی برای كاستن از خسارات ناشی از كاهش درآمدهای نفتی، نفت بیشتری صادر گردد. دوم: در جهت خودكفایی صنایع نظامی هرچه بیشتر تلاش شود. تنگناهای اقتصادی در آن موقع مسئولین را به صورت جدی به فكر سازندگی انداخت. او در مجله پاسدار اسلام اعلام كرد: برای دستیابی به منابع ارزی بیشتری می‌توانیم از دریاها، كوهها، مراتع، منابع جنگلی، نیروهای انسانی، كارهای دستی، معادن ... استفاده جدی‌تر و فعال‌تر كنیم.
ایشان در دیدارها و سخنرانیهای مختلف خود بر لزوم تكیه بر منابع داخلی و استفاده از آنها در جهت خودكفایی و توجه لازم به علم تأكید می‌كرد.
*مادگی جهانی جهت برقراری صلح
در سال 1366 فشار آمریكا علیه ایران در جنگ بیشتر شد و دورنمای دستیابی به راه‌حل سیاسی جهت پایان جنگ پیچیده‌تر گردید. رئیس مجلس و فرمانده جنگ در گفتگو با كیهان هوایی به زبان موجز این دورنمای پیچیده را این‌گونه بیان داشت: «آنچه برای دنیا اهمیت دارد، این است كه شكست عراق به عنوان یك پیروزی نظامی برای جمهوری اسلامی ایران تلقی نشود.» كمی پس از آن عملیات كربلای 5 و رسیدن ایران به نزدیك بصره برای نخستین بار كارشناسان جهانی را وادار به طرح امكان پیروزی قریب‌الوقوع ایران در جنگ كرد و این نظریه به یكباره در جهان قوت گرفت.
در سال 66 قطعنامه 598 شورای امنیت صادر گردید كه از سوی ایران به صورت مشروط پذیرفته شد. تحت هدایت هاشمی رفسنجانی پس از تصویب قطعنامه، وزارت امور خارجه دوره فشرده‌ای از فعالیتهای دیپلماتیك را به منظور ملحوظ ساختن شرایط ایران در اجرای قطعنامه دنبال كرد. همزمان با آن، آخرین اقدام جهت مأیوس شدن كامل دشمن از ماشین جنگی خود در دستور كار قرار گرفت و آن عملیات والفجر 10 در ارتفاعات مشرف بر حلبچه بود. در این عملیات جمع كثیری از اهالی عراق در پناه جمهوری اسلامی ایران قرار گرفتند. هاشمی طی دستوری به رزمندگان اسلام تأكید كرد: به آنان كه می‌خواهند در عراق زندگی كنند، اجازه رفتن بدهید و آنانی كه مایلند زیرپرچم جمهوری اسلامی ایران زندگی كنند با مهربانی به مراكز نگهداری منتقل شوند. وی همچنین اضافه كرد كه بمباران شیمیایی شهر حلبچه از سوی عراق به دلیل انتقام از استقبال مردم از نیروهای اسلام صورت گرفته است.
*هاشمی رفسنجانی و سال 67
عملیات برق‌آسای والفجر 10 فرضیه سقوط بغداد را تقویت كرد، در این شرایط حساس آمریكا كه به شدت از پیروزی ایران نگران بود، نقاب را كنار زده و در خلیج‌فارس مستقیماً علیه ایران وارد جنگ شد و سكوهای نفتی، كشتیهای جنگی و غیرجنگی و هواپیماها و هلی‌كوپترهای ایران را مورد حمله قرار دارد. حضور هاشمی به عنوان فرمانده جنگ كفه میدان را بنفع ایران سنگین كرده بود، ولی مشكلات عظیم اقتصادی كشور، دخالت مستقیم آمریكا در جنگ به نفع صدام، چراغ سبز به بعث عراق برای استفاده از امكانات پیشرفته اهدائی غرب و شرق و هتك مقررات بین‌المللی در انجام جنایات جنگی كه نمونه مهم آن بمباران شیمیایی حلبچه بود، مسئولان كشور وامام را به این نتیجه رساند كه ادامه جنگ به نفع نیست و می‌تواند به فاجعه‌ای عظیم تبدیل شود. در مورخ26/4/67 جلسه‌ای با حضور مقامات سیاسی و نظامی بلند پایه كشور در حضور آیت‌الله خامنه‌ای رئیس جمهور وقت برگزار شد و در آن جلسه مرحوم حاج سید احمد خمینی پیام امام (ره) را قرائت كردند. امام در پیام مذكور با استناد به گزارش اقتصادی دولت و گزارش نظامی فرماندهی سپاه ادامه جنگ را به مصلحت ندانسته بودند.
وقتی در جلسه مذكور مشخص شد كه ادامه جنگ به مصلحت نظام نیست، هاشمی رفسنجانی كه فرمانده جنگ بود، آماده شد كه مسئولیت اعلام پایان جنگ و توقف آن را برعهده بگیرند كه امام خود این مسؤولیت را برعهده گرفتند.
*وداع با مجلس
با پایان یافتن جنگ، اولویت نظام اسلامی در سازندگی كشور بود. لذا آیت‌الله رفسنجانی با لبیك صلاحدید دلسوزان نظام در 24 مرداد 68 از مجلس خداحافظی كرد و دو دوره متوالی به عنوان رئیس جمهور امر مهم بازسازی و سازندگی را در نظام جمهوری اسلامی ایران پذیرا شدند.
*دوران سازندگی
آنچه در تمامی ارزیابیها از این دوران هشت ساله مشترك است، تثبیت اقتدار و عزت نظام جمهوری اسلامی در عرصه‌های بین‌المللی، تغییر چهره كشور و دگرگونی كیفیت زندگی در ایران است. رهایی از اقتصاد وابسته به نفت و توجه بر صادرات غیرنفتی و موفقیتهای حاصله در این راه از افتخارات دوران سازندگی است. همچنین برنامه‌ریزی برای ایران در سال 1400 و نوید تمدن بزرگ اسلامی، افق روشنی از امید، ثبات و پیشرفت ارائه داده است.
مرور تحولات دوره (1376-1368) نشانگر موفقیتهای قابل توجهی است، رشد تولید ناخالص داخلی در این دوره به سالانه 4/6 درصد بالغ شد كه در واقع میانگین رشد 11 درصدی سرمایه‌گذاری و بالا رفتن بهره‌وری نیروی كار از عوامل اصلی آن به شمار می‌آیند. مصرف كل به قیمتهای ثابت به طور متوسط 6/6 درصد رشد یافت، لیكن تركیب تقاضای اقتصاد با توجه به شتاب رشد سرمایه‌گذاری جنبه تولیدی بیشتری به خود گرفت.
كسری بودجه مزمن 50 درصدی سال 1367 به توازن بودجه تبدیل شد و تركیب هزینه‌های دولت به نفع هزینه‌های عمرانی تغییر كرد. تراز منفی بازرگانی خارجی كشور مثبت و سنگینی تعهدات و بدهی‌های خارجی سبك شد.
نرخ رشد جمعیت به كمتر از نصف یعنی 3/1 درصد تقلیل یافت و در مقابل امید به زندگی با بیش از 6 سال افزایش به 5/69 سال رسید، درصد باسوادی از حدود 9/68 درصد در سال 1368 به 5/79 درصد افزایش یافت و بیكاری 2/14 درصدی به 1/9 درصد كاهش یافت. مشاركت زنان در عرصه فعالیت‌های اجتماعی افزایش یافت و از بار تكفل اقتصادی كاسته شد. شاخص فقر كه در سال 1367 به 31 درصد می‌رسید در سال 1376 به حدود 18 درصد كاهش یافت. در كنار رشد و استحكام اقتصادی، درآمد سرانه و رفاه اجتماعی بالا رفت و سیاست محوری تسهیلات رفاهی و بهداشتی پوشش فراگیری در شهرها و روستاها و مناطق محروم یافتند. زیربخشهای مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در حد قابل توجیه رشد یافتند. بخشهای آب و كشاورزی و نیرو گسترش چشمگیری پیدا كردند. بیش از 60 سد مخزنی ساخته شد و توسعه شبكه‌های آبیاری و زهكشی و سایر اقدامات بخش كشاورزی سبب‌گردید كه محصولاتی نظیر گندم و محصولات زراعی رشد سالانه‌ای حدود 6 درصد را با تجربه كنند.ظرفیت اسمی نیروگاههای كشور كه كمتر از 13 هزار مگاوات بود به 23 هزار مگاوات بالغ شد و تولید انواع حاملهای انرژی و صنایع فولاد، سیمان و پتروشیمی دارای رشد متوسطی معادل 3/18، 3/5 و 21 درصد شدند.
بخشهای اجتماعی و فرهنگی از آموزشهای عمومی گرفته تا تحقیقات عالی، فعالیتهای فرهنگی و امور جوانان و ورزش همگی رشدهای بالایی را تجربه نمودند. تعداد دانش‌آموزان از حدود 8/13 میلیون نفر در سال 1368 به حدود 8/18 میلیون نفر در سال 1376 افزایش یافت و علی‌رغم این رشد در نتیجه مجموعه سرمایه‌گذاریهای انجام شده تراكم دانش‌آموز در كلاس و نسبت دانش‌آموز به معلم كاهش یافت، تعداد دانشجویان از 447 هزار نفر در سال 1368 به حدود 3/1 میلیون نفر در سال 1376 رسید و زیربناهای آموزش عالی و تحقیقات تا 5 میلیون متر مربع گسترش یافت و تیراژ مطبوعات از 5/176 میلیون نسخه به 857 میلیون نسخه بالغ شد. و سرانجام زمینه مناسبی برای كشور فراهم شد. با اجرای طرحهای زبربنایی، ایجاد سخت‌افزارهای فنی، تربیت نیروی انسانی ماهر و تحقیقات كاربردی، ذخیره‌ای ارزشمند برای اداره كشور فراهم آمد.
*زمینه‌های حضور میلیونی مردم در انتخابات خرداد 76
تأثیر وقایع دوران سازندگی در جامعه بسیار زیاد و دارای ابعاد گوناگون بود، سیر تحولات درجامعه ما كه به خاطر انقلاب و جنگ و رخدادهای دو دهه قبل از انقلاب اسلامی، در حال دگرگونی بود، سرعت بیشتری یافت. طبقات و لایه‌های اجتماعی درهم آمیخته شد
فعل و انفعالات مذكور به علاوه اطمینان خاطری كه رئیس جمهور و مسؤول برگزاری انتخابات به ملت ایران به منظور سلامت انتخابات و اهمیت آرای آنان بخشیده بودند، منجر به حضور چشمگیر رأی‌دهندگان در دوم خرداد 76 شده بود. انتخاباتی كه پس از آن با توجه به افزایش جمعیت هیچ‌گاه ایران شاهد چنان حضور مردمی نبوده است.
*تدوین سیاستهای كلی در مجمع تشخیص
آیت الله هاشمی رفسنجانی پس از واگذاری ریاست جمهوری به منتخب مردم در خرداد 76 در تاریخ 12/5/76 به عنوان رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام در ساختمان قدس مستقر شد و وكار جدید را به امید سربلندی نظام جمهوری اسلامی ایران آغاز نمود.
ایشان در تاریخ 25/10/1376 طی نامه‌ای به آیت الله خامنه‌ای نوشت: «با عنایت به بند یك اصل 110 قانون اساسی، مجمع تشخیص مصلحت نظام برای تهیه پیش نویس تعاریف و عناوین سیاستهای كلی، كمیسیونی را تشكیل داد. این كمیسیون پس از بحث و بررسی پیرامون موضوعات مختلف از جمله پیشنهادهای بعضی از اعضای مجمع، نهایتاً طی 17 جلسه عناوین سیاستهای كلی نظام را تهیه و به مجمع ارائه نمود و اعضای مجمع نیز با بررسی كامل موضوعات و بحثهای طولانی برای رعایت اصل اختصار در تعیین عناوین در نهایت طی 12 جلسه به جمع‌بندی دست یافتند.
به هر حال سیاست‌های كلی نظام پس از تصویب در مجمع تشخیص مصلحت جهت تصویب نهایی برای رهبر معظم انقلاب ارسال شد و معظم له نیز در تاریخ 15/10/1377 طی نامه‌ای به آیت‌الله هاشمی رفسنجانی، مصوبه را «حاكی از تعمق در موضوع و بسیار خوب» خواندند و از مجمع خواستند«عناوین دارای الویت» را تعیین كنند.
مجمع پس از ماهها بحث و بررسی، الویت‌ها را در تاریخ 5/2/1377 به تصویب رساند و آیت الله خامنه‌ای نیز در تاریخ 1/3/1378 به ریاست محترم جمهوری ابلاغ نمودند.
*انتخابات مجلس ششم و انصراف
هاشمی در گذر از رویداد دوم خرداد 76 ترجیح داده بود در كارهای اجرایی وارد نشود، بلكه از تجربیات و اندوخته‌هایش در تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی‌های كلان كشور مفید به فایده گردد، اما تنش موجود بین احزاب، گروهها و تخریب یكدیگر و از همه مهمتر تحت‌الشعاع قرار گرفتن توسعه و سازندگی و از دست رفتن مهمترین زمان برای پیشرفت كشور سبب گردید او وارد عرصه انتخابات ششمین دوره مجلس گردد. اما در فضای تب‌آلود و سیاست‌زاده آن روز، فضای سیاسی و مطبوعاتی كشور در جهت تخطئه و تخریب شخصیت هاشمی رفسنجانی قرار گرفت.
در این فضا هاشمی با توجه به شرایط آن روز در نامه‌ای كه خطاب به موكلان تهرانی نوشت، آورده است: «با توجه به شرایط جاری، انجام وظیفه به صورت مطلوب و تلاش برای وفاق ملی و تقویت سازندگی كه از اهداف مهم و عمده حضور در صحنه بود، ممكن نیست و حداقل مشكل می‌بینیم‌.» بدین‌وسیله او مصالح نظام و منافع ملی را در این تصمیم دید.
*سند چشم انداز 20 ساله نظام
یكی از كارهایی كه مجمع تشخیص ملحت نظام در دوران ریاست آیت الله هاشمی رفسنجانی انجام داد و مورد توجه كارشناسان داخلی و خارجی و كشورهای منطقه، دنیای اسلام و جهان بین‌الملل قرار گرفت، تصویب سند چشم انداز جمهوری اسلامی ایران در افق 1404 هجری شمسی است.
هرچند انجام چنین كاری در دولت آقای هاشمی مسبوق به سابقه بود و آن زمان وزارتخانه‌ها و دستگاههای اجرایی براساس دستور رئیس جمهور وقت (هاشمی رفسنجانی) نیازها و امكانات خود را در افق 1400 تهیه كرده بودند و به رویت رهبر معظم انقلاب رسیده و از آن تعبیر به «حیات طیبه» كرده بودند، اما پس از پایان دولت سازندگی، آن مورد در دولت جدید پیگیری نشد تا اینكه رهبر معظم انقلاب در تاریخ 17/10/81 طی نامه‌ای به آیت الله هاشمی رفسنجانی ترسیم چشم انداز را كاری لازم خواندند و پس از آن، تصویب این سند در دستور كار جلسات مجمع تشخیص مصلحت نظام قرار گرفت كه پس از ماهها جلسه به تصویب رسید.

--------------------------------------------------------------------------------

1- از جمله این متفكران علامه طباطبایی، آیت‌الله طالقانی، دكتر بهشتی، دكتر باهنر، استاد مطهری، استاد محمد تقی جعفری و .... بودند.

[2] - رژیم برای جبران این شكست، اصول ششگانه انقلاب شاه و مردم معروف به انقلاب سفید را مطرح كرد و این بار شخص شاه به میدان آمد كه مخالفتهای جدی امام و یارانش با این حربه، نهضت را وارد مرحله جدید كرد.

[3] - چهار كتاب اخیر سلسله خاطرات سالانه است كه براساس یادداشت‌های روزانه تنظیم می‌شود و قرار است به ترتیب سالها منتشر شود.
آیت‌الله خامنه‌ای و هاشمی رفسنجانی
این دوبزرگ برای اولین بار در درس خارج فقه مرحوم آیت‌الله داماد با هم برخورد كردند. سپس این دوستی در یك سفر مشترك برای زیارت عتبات عالیات در عراق مستحكم‌تر شد. بعد از این سفر آیت‌الله خامنه‌ای كه در مشهد تحصیل می‌كردند، به قم منتقل شدند و این باعث شد كه مراودتها ادامه یابد. دوستی این دو طلبه به خاطر همفكری كامل و همكاری مبارزاتی عمیق‌تر شد و اوج آن در حضور مشترك در جمعیت سرّی موسوم به «اصلاح حوزه» بود كه پس از كشف، باعث تعقیب، متواری شدن و زندگی مشترك آنها در خفا شد.

http://maslahat.ir




طبقه بندی: سیاسی،

تاریخ : یکشنبه 6 مهر 1393 | 06:55 | نویسنده : حسین | نظرات
.: Weblog Themes By SlideTheme :.


  • قمرالعشیره